Het beheer van grensoverschrijdende contractuele risico’s in 2026: volatiliteit, naleving en geschillen

De wisselwerking tussen beleidsontwikkelingen en economische omstandigheden heeft een steeds grotere invloed op grensoverschrijdende handelsrelaties. Verstoringen in de toeleveringsketen hebben gevolgen voor zowel goederen als diensten, met name wanneer vertragingen en tekorten het transport van grondstoffen en eindproducten belemmeren. Het Economisch Bulletin van de ECB maakt een onderscheid tussen knelpunten aan de aanbodzijde en factoren aan de vraagzijde, en merkt op dat aanbodbeperkingen vaak sectorspecifiek zijn en ongelijke effecten hebben op de verschillende markten. Dit bleek duidelijk tijdens de COVID-19-pandemie, toen volgens de ECB de levertijden van leveranciers aanzienlijk langer werden als gevolg van productiebeperkingen en capaciteitsdruk.

Aan het begin van 2026 heeft een combinatie van beleidsmatige, regelgevende en operationele onzekerheden deze structurele kwetsbaarheden versterkt. In commentaren op de mondiale risicosituatie, waaronder de „Conflicts to Watch in 2026: Preventive Priorities Survey Results“ (december 2025), wordt gewezen op een concentratie van risicofactoren die van invloed kunnen zijn op belangrijke handelscorridors en maritieme routes. Voor commerciële partijen zijn de praktische gevolgen een toegenomen onzekerheid voor logistieke dienstverleners, verzekeraars en multinationale ondernemingen, wat kan leiden tot hogere vrachtkosten, omleidingen van zendingen en langere levertijden – met name voor energie, halfgeleiders en industriële grondstoffen.

Naast actieve conflictgebieden hebben ook veranderingen op het gebied van regelgeving en diplomatie de handelsbetrekkingen verder hervormd. Eind 2025 hebben verschillende rechtsgebieden vaart gezet achter de invoering van strategische handelsbeperkingen, screeningmechanismen voor buitenlandse investeringen en nalevingskaders met betrekking tot sancties. Hoewel deze aanpassingen bedoeld waren om de veerkracht te vergroten, hebben ze geleid tot hogere kosten op korte termijn en tot grotere juridische complexiteit, met name voor bedrijven die in meerdere regelgevingskaders actief zijn.

Gezien de reeks gebeurtenissen in de wereldpolitiek aan het begin van het nieuwe jaar 2026 en andere conflictgebieden wereldwijd, wordt verwacht dat politieke instabiliteit en strengere regelgeving de internationale handelstransacties verder zullen beïnvloeden. In het Economisch Bulletin van de ECB (nr. 8, 2025) wordt benadrukt dat verstoringen in de toeleveringsketens waarschijnlijk een rem zullen zetten op de consumptie en investeringen, de kans op strengere financieringsvoorwaarden zullen vergroten en de inflatierisico’s zullen doen toenemen. De ECB heeft aangegeven te blijven vertrouwen op macroprudentiële instrumenten om de spillovereffecten van geopolitieke onzekerheid en plotselinge herwaardering van activa te beperken, met name wanneer financiële blootstellingen geconcentreerd zijn in handelsgevoelige sectoren.

Tegen deze achtergrond lopen commerciële partijen een grotere kans op contractuele spanningen en geschillen. Welke oplossingen of benaderingen verdienen dan welk zorgvuldig onderzoek in situaties waarin zich in deze onzekere tijden geschillen voordoen? In het algemeen blijven commerciële contracten onderworpen aan het door de partijen gekozen verbintenissenrecht. De bepalingen van het contract zijn dan ook bepalend voor de uitleg, de reikwijdte en de rechtsgevolgen ervan. Het is van cruciaal belang om contractuele verklaringen en garanties nauwkeurig te onderzoeken, onder meer om na te gaan of standaardvoorwaarden die van toepassing zijn op de betreffende sector daarin zijn opgenomen. Internationale bouw- en infrastructuurprojecten zijn bijvoorbeeld vaak gebaseerd op FIDIC-kaders, die afgestemde mechanismen voor risicoverdeling bevatten voor politieke en logistieke verstoringen.

Even belangrijk is de vraag of contracten voldoende rekening houden met noodsituaties die voortvloeien uit politieke of handelsgerelateerde onzekerheden. Dergelijke beschermingsmaatregelen kunnen de vorm aannemen van overmachtsclausules, bepalingen inzake onoverkomelijke moeilijkheden, opschortingsrechten of belemmeringsclausules die zijn afgestemd op gebeurtenissen op het gebied van regelgeving of sancties. Overmachtsclausules bieden contractpartijen bescherming wanneer buitengewone of onvoorziene omstandigheden buiten hun macht de uitvoering van het contract beïnvloeden. Over het algemeen vereisen overmachtsclausules dat de uitvoering onmogelijk of onuitvoerbaar is, en niet louter commercieel belastend, om de partijen van hun verplichtingen te ontslaan.

Hardship-clausules zijn ook bedoeld om het hoofd te bieden aan onvoorziene gebeurtenissen die van invloed zijn op de contractueel overeengekomen prestatie. In het algemeen zijn hardship-clausules bedoeld om contractpartijen in staat te stellen hun verplichtingen aan te passen wanneer zich onvoorziene gebeurtenissen voordoen. Terwijl een overmachtsclausule de partijen volledig ontslaat van hun prestatieverplichting, bieden hardship-clausules de partijen juist de mogelijkheid om hun overeengekomen verplichtingen aan te passen, met name wanneer de omstandigheden de nakoming van de verplichtingen onredelijk zwaar maken.

Met name tegen de achtergrond van het politieke debat maken commerciële partijen ook gebruik van clausules die partijen beschermen in geval van een wijziging in de toepasselijke wet- of regelgeving, voor zover die wijziging gevolgen heeft voor de contractuele verplichtingen van de partijen. Het doel van dergelijke clausules is het beperken van het risico op extra verplichtingen en/of kosten die voortvloeien uit een wijziging in het wettelijke of regelgevende kader van de toepasselijke wetgeving.

Een andere, veel voorkomende contractuele bepaling is de sanctieclausule. Over het algemeen verplichten dergelijke clausules de contractpartijen om alle toepasselijke economische of handelswetten, met inbegrip van sancties, na te blijven leven, en voorzien zij in specifieke gevolgen bij overtreding daarvan. Belangrijke overwegingen met betrekking tot de reikwijdte en het effect van dergelijke clausules zijn: de verschillende regelingen (met betrekking tot sancties) die onder het contract vallen; de verschillende soorten beperkingen binnen de reikwijdte van een dergelijke sanctieregeling; of één of beide partijen op grond van de clausule een rechtsmiddel hebben; en de aard van dat rechtsmiddel.

Ten slotte wordt het verloop van elk geschil in de praktijk bepaald door de bepalingen inzake het toepasselijke recht en geschillenbeslechting in het contract – of deze nu zijn onderhandeld, op maat zijn gemaakt of door verwijzing zijn opgenomen. In een tijdperk waarin geopolitieke factoren steeds meer invloed uitoefenen op de commerciële prestaties, blijven een zorgvuldige contractuele opzet en proactief risicobeheer onmisbare instrumenten om begin 2026 de weg te vinden in wereldwijde toeleveringsketens.

Opmerking van de redactie: De inhoud op de blogs van HCLA en BE-NEXEL wordt opgesteld door het HCLA-team, zijn adviseurs en externe partners. Deze inhoud is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vormt geen juridisch advies, noch vertegenwoordigt deze enig officieel standpunt van HCLA of BE-NEXEL. Dit artikel weerspiegelt het gezamenlijke werk van het HCLA-team. Ramya Ramachanderan (juridisch adviseur) heeft relevant onderzoek verricht en bijgedragen aan de totstandkoming van het artikel.

BIBLIOGRAFIE / BRONNEN

· Europese Centrale Bank

- Economisch Bulletin nr. 8, 2021 (te vinden op https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/html/eb202108.en.html)

- Economisch Bulletin nr. 8, 2025 (te vinden op https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/html/eb202508.en.html#toc2)

· Europese Investeringsbank

- Omgaan met verstoringen in de toeleveringsketen – Nieuwe inzichten in de veerkracht en transformatie van EU-bedrijven (2024), beschikbaar op https://www.eib.org/files/publications/20240179_navigating_supply_chain_disruptions_en.pdf

· Reed Smith Client Alert, Belangrijke sanctiezaken en trends in Engeland: Is uw sanctieclausule waterdicht? (22 april 2024) https://www.reedsmith.com/articles/key-sanctions-cases-and-trends-in-england/

· Pinsent Masons Out-Law Guide, Wijzigingen in contracten en wetswijzigingen (1 augustus 2016) https://www.pinsentmasons.com/out-law/guides/variations-to-contracts-and-changes-in-the-law

· Lorenz & Partners, NL119 Vergelijking van veelgebruikte overmachts- en onvermogenclausules in internationale contracten https://www.lorenz-partners.com/hardship-clauses/

· Venable LLP Insights, Inzicht in overmachtsclausules (februari 2011), https://www.venable.com/insights/publications/2011/02/understanding-force-majeure-clauses